گونش سیستمی Günəş Sistemi   منظومه شمسی

ویدئو عرب الیفباسیندا:

Video latin əlifbasında:

اطلاعات بیشتر راجع به منظومه‌ی شمسی و کتاب «گونش سیستمی» به زبان‌های فارسی و ترکی آذربایجانی

کتاب «گونش سیستمی»

کتاب «گونش سیستمی» نوشته جیل مک‌دونالد کتابی درباره منظومه شمسی و آسمان شب می‌باشد. کتاب گونش سیستمی توسط گروه اوخوجان به ترکی آذربایجانی ترجمه و توسط انتشارات اختر تبریز چاپ شده است. این کتاب برای کودکان و نوجوانان علاقه‌مند به علم فضا و نجوم مناسب می‌باشد. زبان ساده اما گیرا و تصاویر جذاب این کتاب کودکان و نوجوانان را جذب خواندن آن خواهد کرد.

منظومه‌ی شمسی (گونش سیستمی، گونش دوزگه‌سی)

منظومه‌ی شمسی عبارت است از ستاره خورشید و هشت سیاره‌‌ای که به دور خورشید می‌چرخند. خورشید در مرکز این منظومه قرار دارد به همین سبب آن را «منظومه‌ی شمسی» یعنی سیستم خورشیدی می‌نامند.

علاوه بر خورشید و سیاره‌ها، در منظومه‌شمسی بیش از ۱۷۳ قمر، تعداد بسیار زیادی سیارات کوتوله، خرده سیاره‌ها و دنباله‌دارها وجود دارند.

ستاره‌ی خورشید (گونش):

نزدیک‌ترین ستاره به ما خورشید است. خورشید در مرکز منظومه شمسی قرار دارد و سیارات و سایر اجرام این مجموعه به دور خورشید می‌گردند.

خورشید بیش از ۹۹ درصد جرم منظومه‌ی شمسی را تشکیل می‌دهد و منبع گرما و نور است.

سیاره‌ی عطارد (مرکوری، تانچولپان، قویچومان):

نزدیک‌ترین سیاره به خورشید عُطارِد (Ütarid) است. به علت نزدیک بودن به خورشید، عطارد بسیار داغ است به طوری که روزها دمای آن به بیش از ۴۰۰ درجه سانتیگراد می‌رسد. اما به علت نداشتن آتمسفر قابل توجه نمی‌تواند این گرما را نگه دارد و شب‌های عطارد بسیار سرد می‌شود.

سال عطاردی: این سیاره در هر ۸۸ روز زمینی یک بار به دور خورشید می‌چرخد، به عبارت دیگر یک سال عطاردی ۸۸ روز زمینی طول می‌کشد.

شبانه‌روز عطاردی: سرعت چرخش عطارد به دور خودش خیلی یواش است و ۱۱۶ روز زمینی طول می‌کشد.

حفره‌های سطح عطارد: همان‌طور که در صفحه ۸ کتاب «گونش سیستمی» نیز می‌خوانیم، حفره‌های روی سطح این سیاره اغلب بر اثر برخورد شهاب‌سنگ‌ها به وجود آمده است.

این سیاره در گویش‌های مختلف زبان ترکی اسامی مختلفی دارد: تانچولپان، قویچومان، مرکوری، عطارد.

سیاره‌‌ی زهره (ونوس، وئنئرا، کروان‌قیران، چولپان):

دومین سیاره‌ی منظومه‌ی شمسی از نظر نزدیکی به خورشید زهره است. چنان‌که در صفحه ۹ کتاب «گونش سیستمی نوشته شده است این سیاره درخشان‌ترین و گرم‌ترین سیاره‌ی منظومه‌ی شمسی است و دمای آن به ۴۶۲ درجه می رسد. فشار جو در سیاره ونوس ۹۲ برابر فشار جو زمین است.

سال ونوسی: یک سال ونوسی عبارت از مدت زمانی است که این سیاره یک دور کامل به دور خورشید می‌چرخد. یک سال ونوس حدود ۲۲۵ روز زمینی طول می‌کشد.

شبانه‌روز ونوس: یک روز ونوس، یعنی مدت زمانی که این سیاره یک دور کامل به دور خودش می‌چرخد، برابر است با ۲۴‌۳ روز زمینی.

نکات جالب درباره‌ی سیّاره زهره: این سیاره یکی از سیارات سنگی منظومه‌ی شمسی است. در زهره آتشفشان‌های فعال وجود دارد و زلزله هم رخ می‌دهد. رکورد طولانی‌ترین روز در منظومه‌ی شمسی را دارد. زهره قمر ندارد. جهت حرکت زهره به دور برعکس زمین است.

در گویش‌های مختلف زبان ترکی اسامی مختلفی برای این سیاره به کار می‌رود: کروان‌قیران، چولپان، وئنئرا (وِنِرا)، زهره.

زمین (یئر گزه‌گنی، دنیا، قیزیل‌دیز):

سومین سیاره منظومه‌ی شمسی زمین است.

سال زمینی: مدت زمانی را که سیاره‌ی زمین یک دور کامل به دور خورشید می‌چرخد، سال زمینی می‌گوییم. سال زمینی تقریبا برابر است با ۳۶۵ روز زمینی.

شبانه‌روز زمینی: مدت زمانی است که کره‌ی زمین یک بار کامل به دور خودش می‌چرخد. یک روز زمینی ۲۴ ساعت طول می‌کشد.

قمر: زمین یک قمر طبیعی دارد و آن ماه است که به دور زمین می‌چرخد.

سیاره مریخ (مارس، قیزیل گزه‌گن، قیزیل‌اولدوز، باقیرسوْقوم)

چهارمین سیاره منظومه‌ی شمسی مریخ است. بزرگترین کوه و بزرگترین آتشفشان در منظومه‌ی شمسی کوه الیمپوس است که در سیاره مریخ قرار دارد.

سال مریخی: سال مریخی عبارت است از یک دور چرخش مریخ به دور خورشید که ۶۸۷ روز زمینی طول می‌کشد.

شبانه‌روز مریخی: روز مریخی حدود ۴۰ دقیقه از شبانه‌روز زمینی طولانی‌تر است.

قمرها: مرّیخ دو قمر به نام‌های «فوبوس» و «دِیموس» دارد.

شیخ محمود کاشغری در «دیوان لغات الترک» برای این سیاره نام «Bakır Sokum» را ذکر کرده است. در ترکی قزاقی به این سیاره «قیزیل‌اولدوز» [قیزیل‌ژولدیز] گفته می‌شود.

سیاره مشتری (اَرَندیز، ائششک‌قیرغان، یوپیتئر، ژوپیتر)

مشتری پنجمین و بزرگترین سیاره منظومه‌ی شمسی است. بعد از ماه و زهره و گاهی مریخ درخشان‌ترین جسمی که در آسمان شب دیده می‌شود، سیاره‌ی مشتری است. مشتری یک سیاره بسیار بزرگ گازی است که می‌تواند ۱۳۰۰ زمین را در خود جای دهد.

سال مشتری: یک دور کامل گردش مشتری به دور خورشید معادل ۱۲ سال زمینی است.

شبانه‌روز مشتری: مشتری در بین همه‌ی سیارات اصلی منظومه‌ی شمسی سریع‌ترین چرخش به دور خود را دارد؛ به طوری‌که یک شبانه‌روز مشتری فقط ۹ ساعت و ۵۶ دقیقه طول می‌کشد.

در زبان ترکی به سیاره‌ی مشتری ‌Ərəndiz (ارن‌دیز) گفته می‌شود.

سیاره زحل (سَکَندیز، ساتورن)

ششمین سیاره از نظر نزدیک به خورشیدی زحل است. زحل نیز مانند مشتری یک غول گازی است. جرم زحل ۹۵ برابر جرم زمین است. این سیاره با حلقه‌های زیبایش شناخته می‌شود؛ همانطور که در کتاب کودک «گونش سیستمی» نیز نوشته شده است، حلقه‌های زحل از یخ، غبار و صخره‌ها تشکیل شده است.

سال زحلی: یک سال زحلی ۲۹ و نیم سال زمینی است.

یک شبانه‌روز زحلی: ۱۰ ساعت و ۳۹ دقیقه طول می‌کشد تا سیاره زحل یک دور کامل به دور خود بچرخد.

در زبان‌های ترکی به زحل «سکن‌دیز» (Səkəndiz) و «قونورغای» (Qonurğay) نیز گفته می‌شود.

سیاره اورانوس (اوران)

هفتمین سیاره‌ی منظومه شمسی است که در سال ۱۷۸۱ توسط ویلیلام هرشل کشف شده است. همان‌طور که در کتاب «گونش سیستمی» نوشته شده است، این سیاره به علت داشتن یخچال‌های طبیعی بزرگ به رنگ آبی کم‌رنگ دیده می‌شود.

سال اورانوسی: ۸۴ سال و ۷ روز زمینی طول می‌کشد تا اورانوس یک دور کامل به دور خورشید بگردد.

شبانه‌روز اورانوسی: ۱۷ ساعت و ۱۴ دقیقه.

نپتون

هشتمین سیاره‌ی منظومه‌شمسی نپتون است. این سیاره در سال ۱۸۴۶ کشف شده است.

سال نپتونی: یک سال نپتونی برابر است با ۱۶۵ سال زمینی.

شبانه‌روز نپتونی: ۱۶ ساعت و ۷ دقیقه.

پلوتون

سیاره‌ای کوتوله است که نهمین و دورترین سیاره‌ی منظومه‌ی شمسی محسوب می‌شود.

سال پلوتونی: حدود ۱۶۵ سال زمینی.

شبانه‌روز پلوتونی: ۱۷ ساعت و ۵۰ دقیقه.

Günəş Sistemi (Günəş Düzgəsi)

Günəş Sistemi, Günəş və onun ətrafında fırlanan səkkiz gəzəgəndən ibarətdir. Günəş bu düzgənin ortasında yer aldığı üçün buna Günəş Düzgəsi deyilir.

Günəş və gəzəgənlərdən başqa, Günəş Düzgəsində həm də 173-dən çox təbii uydu (peyk), bir çox cırtdan gəzəgən, gəzəgənciklər və quyruqlular da vardır.

Günəş Ulduzu

Bizə ən yaxın ulduz, Günəşdir. Günəş, Günəş Düzgəsinin ortasında yerləşir və bu sistemdəki gəzəgənlər və başqa cisimlər Günəşin ətrafında fırlanırlar.

Günəş, Günəş Sisteminin kütləsinin yüzdə 99-undan çoxunu təşkil edir və isti və işıq qaynağıdır.

Merkuri (Tançolpan, Qoyçuman, Ütarid)

Günəşə ən yaxın gəzəgən Merkuridir. Günəşə yaxın olduğu üçün çox istidir, elə ki gündüzlər 400 Selsi dərəcədən daha isti olur. Ancaq atmosferi olmadığı üçün bu istiliyi saxlaya bilmir və Tançolpan gecələri çox soyuq olur. 

Merkuri ili: Bu gəzəgən hər 88 Yer ilində bir dəfə Günəşin ətrafında fırlanar; başqa sözlə desək, Tançolpanın bir ili 88 Yer gününə bərabərdir.

Merkuri günü: Merkuri öz başına çox yavaş fırlanır, elə ki onun bir dəfə öz başına fırlanması müddətdə Yer gəzəgənində 116 gün keçir.

Merkuri səthindəki çuxurlar: Günəş Sistemi kitabının 8-ci səhifəsində də oxuduğumuz kimi, bu gəzəgəndəki çuxurların çoxu göy cisimlərinin zərbəsi nəticəsində meydana gəlmişdir.

Bu gəzəgən fərqli türk dillərində bir neçə adla tanınır: Tançolpan, Qoyçuman, Merkuri, Ütarid (Utarıd).

Venera (Kərvanqıran, Çolpan, Venus, zöhrə)

Günəşə yaxınlıq baxımından Günəş Sisteminin ikinci gəzəgəni Çolpandır. Günəş Sistemi kitabının 9-cu səhifəsində də yaıldığı kimi, bu gəzəgənə Günəş Sisteminin ən parlaq və ən isti gəzəgənidir, istiliyi isə, 462 dərəcəyə çatır. Atmosfer (havayuvar) basıncı yerinkinin 92 qatıdır.

Çolpan ili (Venera ili): Bir Çolpan ili, bu gəzəgənin günəş ətrafına bir dəfə fırlanmasından ibarətdir. Bir Çolpan ili 225 Yer günüdüe.

Çolpan günü (Venera günü): Bir çolpan günü, bu gəzəgənin öz başına bir dəfə fırlanması müddətdir və 243 Yer gününə bərabərdir.

Çolpan gəzəgəni ilə bağlı maraqlı faktlar: Bu Günəş Sisteminin qaya gəzəgənlərindən birisir. Çolpanda faal yanardağlar vardır və dəprəm (zəlzələ) də baş verər. Veneranın təbii uydusu yoxdur. Çolpanın öz başına fırlanma yönü Yerin tərsinədir.

Türk dillərində Veneranın çeşidli adları vardır: Kərvanqıran, Çolpan, zöhrə.

Yer (Dünya, Qızıldız)

Günəş Sisteminin üçüncü gəzəgənidir.

Yer ili: Yer gəzəgəninin Günəşin ətrafında bütün bir dəfə fırlanması müddətə Yer ili deyilir ki, aşağı-yuxarı 365 Yer günüdür.

Yer günü: Yer fəzəgəninin bir dəfə öz başına fırlanması müddətdir. Bir Yer günü 24 saatdır.

Uydu (peyk): Yerin ətrafında fırlanan bir təbii uydusu vardır ki, o da Aydır.

Mars (Qızıl gəzəgən, Qızıl ulduz, Baqırsoqum)

Günəş Sisteminin dördüncü gəzəgəni Marsdır. Günəş Sistemindəki ən böyük dağ və yanardağ Marsdakı Olimp Dağıdır.

Mars ili: Mars ili 687 Yer günüdür. Bu müddətdə Mars Günəşin ətrafında bir dəfə fırlanır.

Mars günü: Yer günündən təqribən 40 dəqiqə daha uzundur (aşağı-yuxarı 24 saat 39 dəqiqədir).

Uydular (peykləri): Marsın Fobus və Deymus adlarında iki uydusu vardır.

Şeyx Mahmud Kaşğari Divanü Lüğatü-it Türk əsərində Mars üçün Baqırsoqım adını qeyd etmişdir. Qazax türkcəsində isə, bu gəzəgənə Qızılulduz (Qızıljuldız) deyilir.

Yupiter (Ərəndiz, Ərəntir, Eşşəkqırğan)

Günəş Sisteminin beşinci və ən böyük gəzəgəni Ərəndizdir. Gecələri Ay və Veneradan sonra göydə görünən ən parlaq göy cismidir. Ərəndiz (Yupiter) böyük bir qaz devidir. Ypiterin içinə 1300 Yer gəzəgəni sığa bilər.

Ərəndiz ili (Yupiter ili): Yupiterin Günəin ətrafına bir dəfə fırlanması 12 Yer ili çəkər.

Ərəndiz günü (Yupiter günü): Günəş Sistemi gəzəgənləri içində Ərəndiz öz başına ən yeyin fırlanan gəzəgəndirƏ belə ki, bu gəzəgənin bir günü yalnızca 9 saat 56 dəqiqədir.

Türk dillərində Yupiter planeti çeşidli adlarla tanınır: Ərəndiz, Ərənitr, Eşşəkqırğan (Esekkırğan), Müştəri.

Saturn (Səkəndiz)

Günəşə yaxınlıq baxımından Günəş Düzgəsinin altıncı gəzəgəni Saturndur. Səkəndiz (Saturn) da Yupiter kimi bir qaz devdir. Sekendizin kütləsi Yerinkinin 95 qatıdır. Bu gəzəgən gözəl halqaları ilə tanınır; Günəş Sistemi kitabında da yazıldığı kimi, Saturnun halqaları buz, toz və qaya parçalarından oluşmuşdur.

Səkəndiz ili (Saturn ili): 29,5 Yer ili.

Səkəndiz günü: 10 saat 39 dəqiqə.

Saturn Türk dillərində Səkəndiz və Qonurğay da adlanır.

Uran

Günəş Sisteminin yeddinci gəzəgəni Uran, 1781-ci illdə Vilyam Herşel tərəfindən kəşf olunub. Günəş Sistemi kitabında da yazıldığı kimi, bu planet böyük təbii buzlaqları səbəbiylə açıq mavi (camgöbəyi) rəngində görünür.

Uran ili: Bu gəzəgənin Günəşin başına bir dəfə fırlanması 84 Yer ili və 7 Yer günü çəkər.

Uran günü: 17 saat 14 dəqiqə.

Neptun

Günəş Sisteminin səkkizinci gəzəgənidir. 1846-ci ildə kəşf olunub.

Neptun ili: 165 Yer ili.

Neptun günü: 16 saat 7 dəqiqə.

Pluton

Günəş Sisteminin doqquzuncu gəzəgəni sayılan cırtdan gəzəgəndir.

Pluton ili: yaxlaşıq 165 Yer ili.

Nepton günü: 17 saat 50 dəqiqə.